Маргьаби

Маргьаби

БЕЧЕДАВ ЧИЯСЕ РАГЬТIАТЕЛАС ГЬАБУРАБ

Цо бечедав чи вукIанила, гъосул кулиги, колода кIудияб чIахъенги букIарабила.
Цо къоялъ бечедав чияс рагьтIател лал тIамизе колоде витIанила. РагьтIател колоде щвелелде базе-пуйзе лъугьанила. БетIергьанчияс малъараб гьаби гурони, аб бетIергьанчи хвад хваниги, бахъаниги дие щибан рагьтIателас лал тIамунила, тIад оцалги ран «гьай» ахIулев вукIанила.

Кьерхараб мехалъ рукъовегIаги вачIунарев, щиб гьабулевдай вугоян, колол бетIергьан хадув вилъанила. Оцалги, живгоги, лалги гIазулъ тIерхьун ратанила. Гьай капурго хварав хIама, гьоболасул хIама хIортIе бачараб гIадаб жо гьабичIого, дуниялалъухъ, гIадамазухъ валагьун щай чIчIечIеван семанила колол бетIергьанчи.

Бакъ щвараб, роцIцIараб къо бачIанила. РоцIцIараб къоги бугин жакъа жив колоде ун лъикIилан, бетIергьанчиясдаги абун, рагьтIател колоде анила.
Цо борхалъудеги вахун, лал тIамулел чагIазухъги, дуниялалъухъги валагьун чIанила.

Колол бетIергьан вачIун:
— Лал тIамичIого, мун щиб гьабулев? — ан вагъанила. РагьтIателасги бицанила:
— Дуца доб къоялъ малъухъе гIадамазухъги дуниялалъухъги валагьун вугоха, — ян.
Чара хварав бечедав чи кIибикIизабулаго бетIергун хаган хутIанила.

БОЛОГИ БЕГАВУЛГИ

ВукIанила-вукIинчIила цо росулъ, киналго росабалъ гIадин, цо бегавул. Гьав бегавуласул гIемераб гIи-боцIи букIанила, мегъал, хурзал, харибакIал рукIанила. Амма кигIан ругони щиб, киб лъикIаб хер бугеб, киб лъикIаб харибакI бичулеб букIун тун, гьас чиясе биччалароанила.
Жиндир рокьи ккараб ракь бугони, щиб гIамал гьабунги бетIергьанчиясдаса гьеб батIа гьабичIогоги толароанила.

Гьебго росулъ вукIаравила Болойин абулев цо цIакъ мискинав чи.
Гьесул кIудияб хъизанги цо бекьулеб талаги гуре6 тIокIаб щибниги жо букIинчIила. Гьагъаб Болол талайин абулеб тала бекьун, гьагъалдасан бачIараб цIоросаролъалъ хъизамги хьихьун вукIанила гьав. Гьанин абулеб жо гьасдаги гьасул хъизамалдаги кидаго бихьулеб букIун гьечIо.

Цо къоялъ унев вукIанила бегавул, рекIун чодагун, магъилъа эхеде. Шванила гьесул бер Болол талаялде.
— Гьабги дие рекъараб бакI буго-ян ракIалде кканила гьасда. Рокъове вуссингун ахIанила гьас Бело. Абунила гьесда:
— Боло, дуца тала бичизе буго дие, рес гьечIо бичичIого, дурго багьаги бице, кколеб жоги босе, хваштIан квер нахъе босе талаялдаса.

Ургъел кканила Болода, гьарданила гьав тейни абун, бетIер чIванила гьас, амма гIин тIамичIила бегавулас, щиб гьабуниги.
— Дур бетIер чIахъаяв бегавул,- ан абунила гьас,- хъизам кин дица хьихьулеб, бетIербахъи кин гьабулеб? ЛъикI ургъизеги ургъун, абунила бегавулас:
— РачIа гьанже цо 6атIияб нух балагьизин нилъеца.

Дуцаги бичуге, дицаги босиларин, танин гьанже нилъеца гьеб нух. Амма тала гьоркьобе бала нилъеца. Дица бицинин, дуца гIинтIаме, Боло-янги абун, бегавулас гьаб жо бицанила:
— ВачIун къаси дица дуе ичIго суал кьела, ичIалъего жаваб кьун бажарани, дир ичIго соналъ хIораб гIала дур,- ан абунила,-амма цо мисалалъениги жаваб кьечIогун хутIани — Болол тала дир.

Гьарданила Боло тейин живги жиндир талаги ян. Щиб гьабуниги, бегавулас гьесухъ гIинтIамичIила. Анила Боло рукъове, хъасулаго габургун, бицанила хъизамалда талалъул лъугьинехъин бугеб жоялъул.
РукIанила гьанже росги лъадиги бакун ракул цIагун, гъасда, къан бутIрулги ккун, гIодор чIун, кигIан ургъаниги гьабизе жоги тIагIун.

Бегавулас кьураб ичIго суалалъе жаваб кьезе кIолев щивха?
— Салам гIалайкум! — ан вачIанила, хабарго гьечIеб бакIалдаса, тIаде лъугьун умумузулго вукIаравин абулев цо гьобол.
— Ва гIалайкум салам!-анги абун,тирщун тIаде рахъанила гьал, гьабунила хъваш-баш, хабар-жо цIеханила, ахир гьикъанила гьоболас:
— Я дир гьудул Боло, мун гьадин вукIунев чи вукIинчIо гури, мун аваданав, кепав чи вукIана, — дун вачIараб мехалъ нуж кIиялго ратана дида, къан бутIрулги ккун, гIодор чIун, бицея, гьанже щиб нужее ккун бугеб жояли.

ЛъикI угьунги биччан, Болоца бегавуласулгун ккараб хабар бицанила. Метералдаса нахъе, гьудулав чи, Болол тала бегавуласул лъугьина ян абунила гьас ахирги.
— Вагь, гьеб гьедигIан ургъел ккезе ккараб жойиш бугеб? — ан абунила гьоболас. — Гьев бегавуласул, ичIгояли щай гурин, анцIила ичIго бугониги къотIила нилъеца суал.

- Рехея хьагинибе гьалъаб мохмох цадахъго!-ян абунила гьоболас, магIида бан бугеб хIур бетун щиб, кIкIуйца белъун щиб, цIахIилаб кьер чIвараб, ичIго сон бараб, мохмохиде килишги битIун.
— ИчIго соналъ хIораб гIала метер хъвехъариде хъвезеги къачIай, — ян абунила гьас.
Болол чIужуги йиххун йикIанила, Бологи вукIанила, гьакIкIан кIалгун, валагьун чIчIун.
Гьанже кин бугониги, тIамунила гьаз мохмохги, гьарунила хинкIалги, квананила гIорцIизегIан.
Бологи чIужуги кидаго кванан ратиларо гьаб къоялъ гIадин. Кинан квананиги, мохмохил бащдаб нахъе хутIанила.

Гьадин хабаркIалалда рукIаго буханила нуцIа бегавулас.
— Гьа,гьанже вачIаравин довболъон гьанже щибилеб — ан кIвенкIведанила Боло.
— Мун вуцIун чIа, дица тIубала хIалтIи — ян абунила гьоболас.
Сородулаго Бологи чIужуги чIанила гIенеккун. Гьоболас ахIанила, Болол гIадин гьаракьги гьабун:

- Гьа, гьанже, бегавул, тIаме дурго кицаби.
— Вере цо!-ян ахIанила бегавулас.
— Цо бетIер мун вуго нилъер росулъ — ан жаваб гьабунила рукъоб жанисан.
— Вере кIиго!-ян ахIанила бегавулас.
— КIиго бер бугони, канлъи лъикI бихьула,-ян ахIанила гьоболас.
— Вере лъабго!
— Лъабго бох бугеб бакIида вукIани, гьанже мун гIадин вукIуна!
— Вере ункъо!
— Ункъо бох бугеб юргъачода рекIун вугони, расги ургъел букIунаро!
— Вере щуго!
— Щуго килиш бугеб квер лъикIго хIалтIула!
— Вере анлъго!
— Анлъго оц бани пуруц лъикI бекьарула!
— Вере анкьго!
— Анкьго вас годекIанив чIун вугони, инсул рагIи лъикI букIуна!
— Вере микьго
— Микьго цIва зодоб бугони, бецIаб сордо гвангъун букIуна!
— Вере ичIабилеб!
— ИчIго соналъ хIораб гIала Болол рагьтIе гъе!-ян ахIанила гьоболас.

- Боло, гIала дур буго, радал бачине вачIа — янги абун бегавул анила.
Радал вахъун ун Болоца гIала бачун рагьтIа бухьанила.
Гьанже ракIалде кканила Болода гIалаги бачун гьирихъе хьвадизе, цойги ракIалде бачIанила гьесда гIалаги бичун гIиял росизе, чIужу лъугьанила гIака гьечIого рес гьечIин абун. ГIенеккунги вукIун, гьоболас абунила Болода:
— Ле гьудул, Боло, аниIабилеб кициги тIамун бегавулас гIала нахъе инегIан тIамун гIодобгун гIала хъун магIида бай! — абун.

Гьоболас малъараб Болоцаги гьабунила, гъоркь хутIараб мохмохги хулжиниб къазабун, — гьаб дне букIине ккола — янги абун гьоболги анила.

ГIАЧИВЕХЬАСУЛГИ ШАМХАЛАСУЛГИ КЪИССА

ГьаракIуниса гIемерал гIадамал унаанила лъарагIлъиялде, батIи-батIияб пихъги босун. Пихъ хисулаанила гьениб рукъалъул алатазухъ, парта-магIалалъухъ, ретIел-куналъухъ.
Цо нухалда гIачивехьасул чIужуялъ абунила росасда:
— Мунги шай унарев цониги нухалъ Азайнуве, Шамхаласухъе, гьениса жидеего къваригIарал жалги щун рачIунел руго гури гIадамал — абун.
— Дунали гьениве цIакъ инаанилан абунила вехьас, — гьенибе босизе куракгIаги бугебани.
— Куракали дица балагьилин, мун ине къачIазе вуго — ян абунила чIужуялъ.

Лъие-лъиениги цере ккара-ккарал гIадамазе щиб-щибниги хIалтIи гьабизеги хьвадун, гьелъ курак балагьанила. РачI хIулараб хIамида гьебги лъун, Азайниханасухъе гIачивехьги вахъанила.
ГьерекIдерил мегIер тун унаго, гьесда дандчIванила гъоркьчIоларел чуяздаги рекIун, меседалъ къачIараб ярагъги бан вачIунев микьго чи. Гьел рукIанила магIарде жидеего рекIелгъеялъе тира-сверизе рахъарал гIадамал. Гьезул бищун цеве вукIарас гьикъанила вехьасда:
— Мун щив кколев? — абун.
— Дун вуго цо чи — йилан жаваб кьунила вехьас.
— Жиндие дагьаб курак бичеян абунила вехьасда гьес.
— Валлагь бичиларо,-ян абунила вехьас гьесда,-гьаб буго Азайни Шамхаласе сайгъаталъе унеб бугеб жо.
— Биче ле, дагьабниги, дица дуе абураб жоги кьелилан абунила гьес нахъеги вехьасда.
КигIан гьараниги вехь гьал рекIаразда мукIур гьавизе кIвечIила.

РекIаразул цевехъан вукIун вуго живго Шамхал.
— ЛъикI буго, аха дурго унеб бакIалдеян абунила гьес вехьасда ахирги.
Живгойин абуни, магIардасанги сверун, вехьасдаса цеве рукъове щванила. ТIаде вехьги гIунтIанила. РештIанила гьев Шамхаласул бакIалда, кьунила гьесие вехьас куракги. Шамхаласги кьунила гьесие лъикIаб ретIел-кунги, гIарацги, рази гьавун, берцинго нухтIа витIанила.

Вехь къватIиве лъугьун аравго цо нукарас абунила Щамхаласда:
— Дуца гьав вехьасе кьураб гIанасеб жо гьабгонияб заманалда нукарлъи гьабулел рукIаниги нижер цонигиясе кьечIо. Изну кье дие досда хадув ине, дица досухъа дуца кьурабщинаб жо бахъила — ян.
— ЛъикI буго-ян абунила Шамхалас.
— А дурго. Амма дуца досда квер хъваге, кIолеб батани кIалзул хабаралдалъун бахъе.

Борчун лъикIаб ярагъгун, вахун лъикIаб чодегун жуванила нукар вехьасда хадув. ТIаде гIунтIулаго ахIанила нукарас вехьасде ханас нахъе ахIулев вугин, мун вачине жив витIанин гьесилан.
— Амма вачинчIогоги тела — ян абунила нукарас дица кьураб лъабго суалалъе битIун жаваб кьуни.

- ЛъикI буго. Кье дурго суалал-абун разилъанила, вехь.
— Гьаб дунялалъул бакьулъ бакI киб бугеб? — абун гьикъанила нукарас.
— Гьаб дир чIегIер хIамил щинкIил чIараб бакIалда гъоркь буго, гьечIеб батани, борце дуцаго-ян абунила вехьас. Бегьанила гьеб жаваб.
— Гьадаб зодоб чам цIцIва бугеб? — абун гьикъанила нукарас вехьасда кIиабизеги.
— Гьаб дир чIегIер хIамида чам рас батаниги, гьедагIан цIцIва буго-ян жаваб гьабунила вехьас, — гьелда шаклъи ккани, рикIкIе дурго.
— Гьеб кIиябго суалалъени дуца жаваб цIакъ битIун кьуна. Гьанже лъабабилелъеги кьуни, вукIина мун цIакъав чи, — янги абун, гьикъанила нукарас:
— Бищун ясазе вокьулев чи щив? — абун.
— Гьеб дуда бугеб ретIелги, ярагъги, гъоркъ рекIун бугеб чуги дихъе кье, гьеб мехалда вихьизавила дица дуда кинав чи ясазе вокьулевали — ян абунила вехьас. Нукар разилъанила. Хисанила гьаз ретIел, банила вехьас нукарасул ярагъ, ваханила гьесул чоде.

- Гьале гьадинав вокьула ясазе чи-янги абун, лъунила
вехьас чода цIал, нахъе балагьичIого бухъизабунила гьес рукъобе.
Бачун вехьасул хIул-хIулараб хIамагун, тIадвуссине кканила нукарги.
— ЧIалгIаде гуреб тIоцебего вехьас абун букIараб: дун цо чи вугилан. Долъул магIна букIана: «Дун вуго цо чиясе чи», абураб,-ан бицанила вехьасул гIамал-хасият рекIее гIурав Азайни Шамхалас нукарасда.

ГIАДАМАЗУЛ РАГIИ ЛЪУГIУЛАРО

Малланасрудин жиндирго васгун цадахъ цо сапаралде анила. Васги хIамида рекIинавун унаго, цо росолъе щванила. Гьениве щвараб мехалъ гIадамаз абунила: — ВахI, кIудияв чиги гIодосан вилъун, хIамида рекIарав вас — абун.
Гьеб мехалъ Малланасрудин васги лъелго виччан, живго хIамида рекIанила.

Цойги росулъе щвейгун, гьезда гIадамал релъанхъанила
— ГIодор рехъерхъун бохдулгин хIамида рекIарав кIудияв чи вихьулищ? — абун
— Валлагь гьабги бегьулеб жо букIун гьечIо — ян
Малланасрудиница васги хIамиде вахинавунила.

Гьедин цо хIамида кIиявго рекIун рихьидал, лъабабилеб росдал гIадамаз гьазде гIайиб гьабунила.
— Валлагь, гьабги бегьичIо — ян кIиявго эменги васги хIамидаса рещтIанила. Лъелго анила.

- ГIорцIен гIадинаб хIама щайдай цебе къотIараб, кIиго чиги лъелго рилъун? -ан гаргаданила гIадамал.
Малланасрудиницацинги абунила:
— ГIадамал тIагIинчIого гIадамазул рагIи лъугIиларо -ян.

ГЬОБОЛЛЪУХЪ

Цояв вачIун вуго гьоболлъухъ. Гьав вачIараб мехалъ гьоболасул чIужуялъ хинкIал гьаризе гьан тIамун буго.
Гъой къватIие араб мехалъ гьелъул рос вачIун, гьесги рехун буго гьан хьагинибе.
Хадуб жиндирго къваригIелалъе гьевги къватIиве ун вуго. Гьеб мехалъ тIаде вахъун гьоболасги тIамунила гьан, рос-лъадуца босаралъусаги босун.

Цинги хинкIалги гьарун, гьел рахъулеб мехалъ лъадуда батанила лъабго батIаяб гьанал кесек. Гьалъ цIеханила:
— Гьабни дица тIамураб бугин, гьаб кIиябго кесек киб букIараб? — абун.

Росас абунила:
— Дица тIамунин цо кесек — дуца дагьаб тIамун батилин абун.
Гьоболасги абунила:
— Валлагь дицаги тIамунин цо кесек, киназго тIамизе кколеб жо батилин ккун.

ДИБИРГИ МИСКИНЧИГИ

Жиндие мухьдахъ хIалтIун швараб гIарцухъ, цо мискинчияс хъизамалъе хъвезе багьаб куй бичун босанила.
Базаралдаса вуссун вачIунаго, гьев гьоболлъухъ рештIанила мадугьалихъ росдал рагIалда бугеб мянаялъув. Гьеб букIун буго росдал дибирасул бакI. Дибирасул «рокьи» кканила гьоболасул куйдухъ.

Гьес мискинчиясда абунила:
— Метер къиямасеб къо чIезе буго, рачIа къасе дур куйги хъун лъикIаб садакъа гьабязе — ян.

Мискинчи гьесда божанила ва куй хъвезе изну кьунила. Куйдул гьан гIицIго дибирасул хъизамалъ кванан лъугIараб мехалъ лъанила мискинчиясда, жиндир жагьиллъиялдасан пайдаги босун, дибирас живго гуккаравлъи.

Гьоболасда ракIалде кканила киндай гьеб хIиллаялде данде жиндицаги хIилла ургъилаян.
Дибир рукъоса къватIиве араб гIужалъ мискиячияс гьесул минаялда цIа лъунила.
Гьеб бихьарав дибир ахIданила:
— Дуца гьабураб щиб, гIабдал? — абун.

Мискинчиясги абунила:
— Метер къиямасеб къо чIезе бугелъул дуе мина щиб гьабизе? — ян.
Дибир, гьесда данде абизе рагIиги батичIого, жиндирго рукъалда рекIараб цIа свинабизе лъугьанила.

ДУНГИ РИКIКIАНИ, ЛЪАБГО ВАЦ ВУГО

Цо гIандисев ун вукIун вуго чачаналде. Гьоболлъухъ гьасда цебе лъун буго буцараб тIеххги урбаги.
Кваналаго гIандисесул щокъроб къан буго тIеххгун урба.

Бехе гъобги унарого, хIухьел цIазе кIоларого, чара хун вугев гьоболасда бугеб хIалги лъачIого, чачанав цIехолдизе лъугьун вуго хъизам кIудиябиш бугеб, ваццал чам ругел? — абун.

- Хизамалъул къадар-чагIи хадур рикIкIина — гьаб щокъроб къараб тIеххалъ гъанкъичIого дун ворчIани, нижер лъабго вац вуго — ян хIаллица жаваб гьабун буго гIандисес.

ДУНГИ ХУТIБАЯЛЪУЛЪ РЕХСЕ

Цо росулъ вукIун вуго Уцуми абулев хан. Уцумиханас гьарун буго цо мутагIелумасда:
— Цониги къоялъ дуца дун хутIбаялъулъ рехсе — абун, жиндица дуе гьелъухъ 20 цIцIе кьелилан. ЛъикI буго — ян разилъанила мутагIелум.

Цо пуланаб къоялъ гьев мутагIелум вукIанила хутIба гьабулев. ХутIба гьабулаго, гьоркьоб Уцумил цIарги рехсон, гьес абунила:
— Гьединаб кIудияб гьойлъун мун гьавурав ва гьадал дур ясалги мутагIилзабазе вакъфулъун гьарурав Аллагьасе рецц ! — абун.

ГIараб мацIалъ мутагIелумас рикIкIарал рагIабазул магIна бичIчIулев дибир гьесде къенкIезе лъугьанила.
-Мун вуцIцIун чIа-ян абунила мутагIелумас гIараб мацIалъ дибирасда. Дие ханас хутIбаялъулъ гьев рехсаралъухъ кьолеб буго къого цIцIе — гьезулъан аяцIгояб дица дуе кьела. ВуцIцIун чIанила дибирги.

Жив хутIбаялъулъ лъикIал гIадамазда гьоркьов рехсанилан чIухIун, воххуца холаго Уцумиги анила рукъове, мутагIелумасе цIцIаниги щвнила.

КIИГО НУХЛУЛАВ

МахIалда хIал бугев гIолохъанчи цо херав чиясда хадув гъунила.
КIиялго цадахъ чIчIанила. Гара-чIварун рачIунаго гIолохъанчияс кIудияв чиясда гьикъанила:
— КIудиявчи, нилъ кинасда кинав рекIинев?-ян.
— Щиб бицунев чи, цонигиясда цонигияв рекIинарилан абунила кIудияв чияс.

ЛъикI бугинхаян дагьалги рилъанила, цо рохьоре щванила. Нахъеги гIолохъанчияс:
— КIудияв чи, цо-цо чу рекIун лъикI гурищан абунила.
— Кир эл ругел, рохьор чуял рукIунищ, дур инсул чуял гьанир ратани рекIахаян, кIудияв чияс кIалдибго бакъвазабунила.
Дуе лъелго вилъаниги кIвар гьечIеб батани диеги батIалъи гьечIилан, рилъунел рукIанила.

Цо хIотол майданалде щванила. ГIолохъанчияс кIудияв чиясда цо-цо бусен тIамун лъикI гурищ? — ан абунила.
— Я дир гьудулха, нухтIа тIамулебгийиш бусен букIунебан кIудяяв чи къварилъанила.
— Гьедин теха, — ян гIолохъанчиясги хабар къокъ гьабунила.
Гьазда данде гьабихъе рачIунел гьирал кканила. Гьеб мехалъги гIолохъанчияс херасда:
— Кун рахъаралдай, нахъе ругелдай? — ян гьикъанила.
— Кун бахъараб жо ххине гьабихъе швезабуларин, гьеб унеб бакI батIияб букIунилан абунила херас.
— Гьедин теха — ян гIолохъанчияс жибго танила.

ТIарамагъадаги гьазда цо хварав чи вукъулев ватанила.
Нахъеги гIолохъанчияс:
— Вай гъарим, гьанжедай хвана, хваравгодай вукIарав? — ян абунила.
Гьанжеса кIудияв чиясул цIакъго ццин бахъун, — хварал чагIи рукъичIого тIадго толеб гIадат гьечIин, гIадалал жал рицинчIого нухтIа вилъайилан абунила. КIудияв чи жиндирго рукъове щванила.
— ЛъикI вуссарав, дада, гьалмагъ-чи, свакай-захIматан яс данде яхъанила.
— Валлагь, дир яс, кIудияб свакги ккечIо, цадахъ цо ахIмакъги ккун вукIана, эс бицанщинаб гьагаб жоха — ян, кIудияв чи гьалмагъас бицанщинаб жо ясалъе бицине лъугьанила.

Дида эсдаса щвалде щвечIев чи данде чIвачIилан абунила ахиралда кIудияс.
Ясалда гIолохъанав нухлуласул рагIабазул магIна бичIчIанила.
— Дада, эв ахIмакъго вукIун гьечIо, дудаго бичIчIун гьечIо — ян абунила ясалъ.
Цинги яс цо-цо ккун гIолохъанчияс абурал рагIабазул магIна бицине лъугьанила:
— ТIоцебе — гьес дуда нух теялъе хабар дицайищ бицинеб, дуцайищ бицинебан гьикъун буго, дуда бичIчIун гьечIо.
— КIиабизе — дуда дос чода рекIарал гIадин рукIине тIилал къотIун лъикIгурищан абун буго.

- Лъабабизе — дудехун, чарухъазда жанибе хIет тIамун лъикI гурищан ургъел бикьун буго. Амма мун бадивецин валагьун гьечIо.
— Ункъабизеги — дос дуда цIехон буго гьабихъе унеб бугеб тIощел ххун рукъобе щварабго гIартица, щурмица налъулазе кьезе бугебдай, ялъуни царгъинибе бан кваназе рес бугев бечедав чиясулдаян.

- Дада, цо-цо чи дове хабалазде вачине мех щвелалдего хварав, халкъалда рихарав вукIуна. Гьединал чагIаздаги чIагого хваралин абизе бегьула.
— Огь, гьединищха букIараб, — абун кIудияв чи жинцаго абурал рагIабаздаса пашманлъанила.
Амма хадув гIакъилай жиндирго ясалдаса вохханила.

КIУДИЯБ АЛХIАМ

ХIежалдеги ун, тIад вуссараб мехалъ цо цIаларав чияс абун буго росдал чагIазда:
— АнцIила цо нухалъ къуръаналъул кIудияб алхIам цIаличIого хварав бусурманчи Аллагьас какарал чагIазда цадахъ жужахIалъуве реххулев рагIула — ян.

Киналго гIадамал кIудияб алхIам цIализе лъугьун руго.
Цо махсарочи вукIун вуго.
Гьес хабалазул рагIалдеги вахъун ахIун буго:
— Ле, хварал гIаламал, жея кIудияб алхIам цIализе рахъая — гурони, нуж Аллагьас жужахIалъуре реххизехъин руго !

Хваразул цониги вахъинищха — вахъун гьечIо. Гьеб мехалъ хIеж борхарасде аскIовеги вачIун, махсарочияс абун буго:
— Хварал чагIиги кIудияб алхIам цализе рахъунел гьечIо. Дунги дозда бихьараб бихьизе чIун лъикI, — чIаго ругездаса дол гIемералги ругелъул!

КАРЩ

Росги чIужуги карщ чIикIулел рукIанила.
Росасда цебехун гъадароги гьетIун кинабго урба гьесул рахъалде чвахулеб букIанила.

ЧIужу, росасда цебе квер бегьизеги нечон гIицIаб карщ чIикIулей хутIун йикIанила.
— Дуда цебе урба гьечIо гури — ян абизе росги рекIеда ватичIого, чIужу хIиллаялъе ургъанила. Цинги гьелъ росасдаса жиндихъего ралагьизарун карщида тIад мухъалги рахъун, абунила:

- Дуца дие гьадинал мухъалги ругеб горде босиларищ ? — абун.
Рос-гъарим гьакIкIан хутIанила, кинабго урбаги чIужуялда цебе ун.

Гьевги хIиллаялъе ургъун вуго:
— Гьадинаб горохараб бегьиларишан ? — карш багъарун биччан танила.
КIиязулго хIиллаги бащалъун, урбаги бащалъанила.

КАТИЛ ТАВБУ

Цо заманаялъ кето чIун буго гьанжелъагIан гьабуралдаги рекIекълъун, тавбуги гьабун, хIежалде инеян абун.
Цебе басандулеб бугониги гIонкIкIохъги балагьун гьечIо. ГIункIкIазул хан бихьизе бокьун бугилан абун буго катица.

ГIункIкIаз гьеб иш ханасда бицун буго. Ханас хIалбихьизеян кIиго гIункIкI цебе-цебе битIун буго. Цересан хьваданиги катица гьезие расги гьабун гьечIо. Гьанже тIаде жибго ханги ун буго.

Катица абун буго:
— Дун хIежалде ине буго. Эбел-эмен, васал, лъимал чIварал ратила, тIаса лъугьинаризе гIункIкIал данде ракIаризе ккун руго, – абун.
ГIункIкIал ракIарун руго. КартIинисанги баккун, цо хераб гIонкIкIоца абун буго:
— Михъал добго катил руго, божиларо – абун.
ГIункIкI нахъе тIерхьун ун буго.
Катица тIадги речIчIун хутIарал гIункIкIал гъурун руго.

КЪЕБЕДАСУЛ МАХЩЕЛ

Цо чиясул хвалчен гьетIун букIанила.
Гьеб битIизабизе гьев къебедасухъе ун вуго. Гьес къебедасе мухь кьезе рагIиги кьун буго. Къебедас хвалчен, махсарадегогIадин накалдаги тункун, битIизе гьабун буго.

- Гьебни дидагоги лъалеб жо букIун буго, дица гьелъухъ дуе мухь кьеларо — ян абун буго хвалчадул бетIергьанас.
— ЛъикI буго, лъалеб батани ма битIизабе, — янги абун цIидасан гьетIизеги гьабун, къебедас хвалчен бетIергьанасухъе кьун буго.

БетIергьанас къебедасго гIадин, накалдаги тункун, гьеб битIизабизе байбихьун буго, амма хвалчен битIун гьечIо — гьеб кIихIи бекун ун буго.
— Дудаго лъалареб жоялда кидаго лъалилан абуге, — ян абунила къебедас, бекараб хвалчадеги валагьун.

ДИБИРАСУЛ НУХ

Цо мискинчиясул хур букIанила дибирасул хуралда аскIоб.
Хуриве швезе арав дибирасда мискинчи вихьанила гIанхрида гамчIал речIулев.
Гьесдехун дибирас абунила:

- Щай, гьудул дуца Аллагьас бижараб рухIчIаголъи чIвалеб? Мискинчияс абунила:
— ЧIвачIого щиб гьабизе гьеб толеб, хур кванан лъугIинабулеб бугеб мехалъ?

Гьеб накъиталда кIиялго рукIаго, гIанхвара дибирасул хурибе бекерун анила.
Гьеб бихьарав дибирас гIанхвара речIараб гамчIица чIванила.

«Уяб жо букIун буго, дибирзабазул жидеего — чангъил нух, чидае — гIонкIкIол нух абулеб жо» — йилан кканила мискинчиясда.

КЪИРАРГИ РАГЬТIАТЕЛГИ

Вилъанила цо вас къирарасде тIаде жив рагьтIателлъун вачеян.
— Дур къимат щиб? — ян гьикъанила къирарас.
— КIикъоялда анцIго тумен моцIрое — ян абунила васас.
— ГьедигIан гIарац моцIрое кьезе ккани, дур гьунар щиб? — ян цIеханила къирарас.
— Дир гьунар буго гьадинаб — ян абунила васас — чуги лъала дида, чиги лъала дида.
— Гьеб гьунар духъ батани, тела дица мун рагьтIателлъун-абун разилъаннла хан.

Цо заманалдаса ханас васасда абунила жив къватIиве вахъунеб гIадинаб мехалъ жиндир чу кьолоян.
Хадув витIанила вас чодул хIал бихьизе. ТIаса гIодобе билъинабунила гьас къирарасул чу гъоркьа тIаде бахинабунила, лъелъе кIанцIизабунила. Бачун чугун рукъове тIад вусанила. Къирарас гьикъанила кинаб чу бугебилан.
— Квешаб гьечIо, амма гамщида хахун буго, — ян абунила васас.
Къирар эхе-эхеде кIанцIанила: дир лъикIаб тайпаялъул лъикIаб илхъидулъа чу гамщида хахулебищ, абун.

- Валлагь, дур чу тайпаги цIакъаб батила, лъикIаб илхъиялъулъ гIурабги батила, амма гамщида хахун буго — ян абунила нахъеги васас.
— БатичIони щиб гьабилеб? — ян абунила къирарас.
— Щибха гьабилеб? Дир дуе кьезе жо гьечIо, телаха босичIого цо моцIрол харж. ВитIанила нукар илхъичиясда гьикъизе.

Илхъичияс бицанила:
— Гьаб тайи лъикIаб жоги букIун, гьитIинго эбелги хун, гамщида хахизе гьабун букIанилан.
Чу лъалев ватараб мехалъ къирарас васасе кванил цIикIен гьабунила.
Цо нухалъ къирарги васги гIодор чIун рукIанила.
Къирарас абунила: — Дун бищун цIакъав хан вуго — ян.
— Хан квешав гьечIо, амма гьардухъабазул аслу буго,- ян жаваб гьабунила васас.
Къирар эхеде кIанцIанила:
— Дир эменги хан вукIана, гьесул эменги хан вукIана! — ян абун. Васас абунила: — Дур эменги хан вукIун ватила, эсул эменги хан вукIун ватила, амма мун гьардухъабазул аслу бугев вуго — ян.
Гьанже къирар векеранила гъоркъа рукъой йигей херай эбелалъухъе, жиндир аслу кинабилан гьикъизе.

- Кинаб, дир вас, букIинеб, мун вуго ханзабазул: дур эменги ханзабазул чи вукIана, гьесул эменги хан вукIана.
— БитIараб бице!-янги абун, къирарас эбелалде бахъун таманча балагьизабунила.
— Вай, дуда гьеб бицарасул кIал цIоройгиха, дир вас,- янги абун, эбелалъ бицанила:
— Дур эмен вукIана лъимал гьаруларев чи. Ханлъи — рикъзиги чияде унеб букIун, вачIарав цо гьардухъан виччан вукIана. Гьесдасан лъугьарав вуго мун.

Щибго эбелалдаги абичIого, къирар васасда аскIове вилъанила.
Хадуб гьас гьикъанила кисанин лъараб васасда жиндир аслуги, чу гамщида хахиги. Васас гьадин бицанила:
— Дуца витIана дун чуги рекIун. ТIаса гъоркье билъине гьабуна, гъоркьа тIаде бахине гьабуна, майдан къотIун бачана, лъелъе кIанцIизабуна. Дур чу лъелъ бегизе жубана.
Гьелдалъун бичIчIана дида дур чу гамщида хахун букIин.

Жиндир гьунар загьирлъарав чиясе мун гIадинав къирарас чу-ярагъ кьола. Дуцайин абуни, дие цодагьабго кванил цIикIкIен гурони гьабичIо.
Гьелдалъун бичIчIана дида дур аслу гьардухъабазул букIин.

ЛЪУТУН АРАБ ГIАНКI

Цо векьарухъан хурив векьарулев вукIанила.
Гьесухъе цо гIанкI кквезе щванила. Бекьулеб хурги танила, бачун гьебгун, рукъове анила, чолониб тIад рукьги лъун гIанкIги танила, гIадамал ахIизе векеранила.

Кивго чи данделъанщиналъуве кIанцIун, — цо дихъе щун бугеб цIакъаб жо бихьизе рачIа — ян лъазабунила.
Росулъ гьитIинав — кIудияв чи хутIичIила, гьасухъе щвараб жого щибан, бихьизе рортанила.

Щибго жо батичIила.
— Дуца ниж гьанире щиб бихьизе ахIарал? — ан гIадамаз гьикъидал, векьарухъанас рукь кодобе босанила — гъоркь расги батичIила.
Дица гьалда гъоркье гьади-гьадинаб жо тIамун тун букIанилан гIанкIил бетIергьанасги абун, гьеб араб бакIалде ургъанила.

Гьанисан борчIун батилилан цояз абун, добасан борчIун батилилан цояз абун, тIарамагъадисеб гьезул гIакълу гьадин кканила:
— Оцазул рукьги тIад лъун бугеб гIанкI гьелда гъоркьа борчIизе рес букIунарила. Гьеб гIанкI къватIибе гъадавалъул картIинисан борчIизе кколилан.

МАЛЛАНАСРУДИН, ХЪОРЩОДА ВУХЬУН, ГIОРУЛЪЕ РЕХИ

Халкъалда гьоркьоб Малланасрудиниица гIемерал тIокIал кIарчанал жал гьарун чIалгIиндал гIадамал ургъун руго:
— РачIа, гьав нилъеца гIорулъе рехизе — йилан.

Малланасрудиница гьарун буго, рехулев ватани, жив михиралда вухьун рехеян.
ГIадамаз абун буго:
— Валлагь рехиларо, гьесие бокьарабищ гьабизе кколеб — ан.
Рехун вуго, хъорщодаги вухьун. ТIад Малланасрудинги хъарщиги гIоруца лъикI заманаялъ цере къотIун руго. Ахир хъарщи цо кьурулъ кIалIги къан чIун буго. Квеш-лъикI Малланасрудинида къватIиве вахъине кIун буго.

Гьенив аскIов цо цIцIанавехь вукIун вуго. Малланасрудин вихьигун, гьев тIурун ун вуго жиндихъе бачIунеб шайтIан бугилан ккун.
ЦIцIанавехьасухъ рукIарал цIцIаниги рачун, Малланасрудин росулъе щун вуго.
— Нужоца михиралда вухьун рехаравани гIиял щвезе
рукIана, хъорщода вухьун рехидал цIцIани гурони щвечIо — ян абунила Маллаца.

Уян ккарал гIадамаз михиралда рухьун, жидерго росдал цо чанго хъантIарав чи реханила гIорулъе. Гьелги цо параялда лъелъ тIерхьун гъанкъанила.

МАЛЛАНАСРУДИНГИ АХИЛ БЕТIЕРГЬАНГИ

Малланасрудин кIанцIун вуго чияр ахикье цIогьодизе.
ТIаде вачIарав бетIергьанас гьикъун буго:
— Щай цIогьод кIанцIарав? — ан.

Насрудиница жаваб кьун буго:
— Дун гьаниве гьороца хъамун ватана — ян. Маллахъги валагьун бетIергьанас нахъеги гьикъун буго:
— Мун гьаниве гьороца хъамун вачIун ватани щайха дуца ламадур бахъулеб?
Маллаца нахъеги жаваб кьун буго:
— Дун ламадур бахъулев гуро — гьеб гьороца хъамиларедухъ ламадурил ххуруги ккун вуго-ян.

- Гьедин батани, дур лъороб бугеб щибха? — ян гьикъун буго лъабабизеги ахил бетIергьанас.

Рорхизарун кIигъажабигун Маллаца жаваб гьабун буго:
— Дунгоги гIажаиблъи гьабун вуго дир лъоробе чияр пихъ киндай ккараб — ан.

МАЛЛАНАСРУДИНГИ ЦIОГЬАЛГИ

Цо къоялъ къаси Малланасрудин цо къотIнов эхетун чIун вукIанила.
Гьеб мехалъ къотIносан унев вукIанила кIигояв. Малланасрудиница гьикъанила:
— Нуж кире унел чагIи? — ян. Гьез жаваб кьунила бицинароян. Кинниги Малланасрудиница бицине тIамунила.

Жал куйдул рикъизе унел чагIи ругилан абунила ахирги гьез. Живги цадахъ вачеян гьаранила Малланасрудиница. ЦIогьаз гьав вачанила.
Рилъанила куйдул рикъизе. Рогьалил гIужалъ лъабго куйги бикъун, цо бакIалде щванила!

- РачIа гьанже куйдул рикьизе — ян абунила Малланасрудиница. Гьав кIиясдаго бажаричIила рикьизе. ТIамунила живго Малланасрудин куйдул рикьизе.
Лъабабго куйги лъабалго гьалги эхетанила. Малланасрудиница абунила гьеб мехалъ:
— Дица рикьараб къагIидаялда рази ругищ? — абун. ЦIогьаби разилъанила.

Малланасрудиница, кIиялго гьалги эхетизарун, цо куйги гьазда кквезабун, абунила: — КIиялго нужги цо куйги лъабго кканищ? — ан. Кканилан абунила цIогьаз.
— КIиго куйги цо дунги лъабго кканищ? — ан, цIеханила гьанжеги. Кканилан абунила цIогьаз.
Цо куйги бачун, кIиго цIогьор анила жидерго бакIалде. КIиго куйги бачун, Малланасрудинги вилъанила жиндирго рукъове.

МАЛЛАНАСРУДИНИЛ ГОРДЕ ГЬОРОЦА ИН

Цо къоялъ Малланасрудин вукIанила гIорул рагIалда жиндирго гордеги чурун, гьебги бакъалда тIамун.

Цойидасан гьесул горде гьороца хъамун анила. Хехго тIадеги вахъун, Малланаcрудинги лъутанила:
— ТалихI кканин, горде тIаса бахъун букIин. ТIад букIарабани дунгоги цадахъ хъамун инаанилан — абун.

МАЛЛАНАСРУДИНИЛ РУКЪ БИКЪИ

Малланасрудинил рукъги бикъун, гьесул кинабго бугеб жоги хIулун унел рукIун руго цIогьал.
Мугъалда бан рукъалъул нуцIагун Малланасрудинги гьезда хадув вахъун вуго.

Цо бакIалда цIогьал рещтIун руго. Малланасрудин, гьазие саламги кьун, аскIове вилъун вуго.
— Гьа, нух битIаги, гьудул, Малланасрудин, кибехун сапар бухьараб? — абун гьикъанила цIогьаз.

- Гьебго щиб рагIи? Нилъ гочун гурищ унел ругел, — гьаб нуцIа-къоноги босанаха цадахъ цIияб бакIалда къваригIине бегьулелъул.

- Огь дур инсул рукъ бухIад, балагьун чIун вукIараб куц буго! -ян ракIалдеги ккун, цIогьал къайиги гъоркь тун, лъутун ун руго.

МАЛЛАНАСРУДИНИЛ ЮРГЪАН

Цо къоялъ росдал, гIадамазул рорта-хъети, чIичIи-хъуй бахъун буго.
Малланасрудин вукIун вуго бусада вегун тIад юргъанги бан. ЧIужуялъ гьесда абун буго:

- Рагъиде ваккун гьаб росулъ бугеб гъалмагъир щибали лъазабе — ян.
Вахъун Малланасрудин мугъалда бан юргъангун рагъида-къотIнов эхетун чIун вуго.

ВачIун цо цIогьорас гьесул мугъалда букIараб юргъан цIан бахъун ун буго.
Хехго Малланасрудинги рокъове вилъун вуго. ЧIужуялъ цIехон буго:
— Щиб бугеб рагъида? — абун.
Малланасрудиница лъадуда абун буго:
— Гьадаб дида тIад букIараб юргъан сабаблъун букIун буго гьадабгощинаб халкъалъул гъалмагъир, – абун.

МАЛЛАНАСРУДИНИЛГИ ХАНАСУЛГИ КЪИССА

Цо хан вукIанила цIакъго зулму цIикIкIарав, гурхIел — рахIму жинда лъаларев, жив согIав, гIассияв.
Щибаб санайил, жиндирго улкаялдаса гIадамал ахIун ханас гьезда гьикъулеб букIанила:
— Дун кинав хан вугев? — абун.
ЛъикIав хан вугилан абуниги, чIвалел рукIанила, квешав вугилан абуниги, чIвалел рукIанила.

Гьединаб къагIидаялда таманалго гIадамал гъурун тIагIинарунила ханас.
Ахирги ханас ахIун унел чагIазда гьоркьове жамагIаталъ Малланасрудинги ккезе гьавунила, гьесдасан цо сабаб ккезеги бегьулилан абун.
Малланасрудин, ахIарал гIадамазда цадахъ ханасул бакIалде щванила.

Ханас цIеханила гьазда:
— Кинав хан дун вугев? — абун. Малланасруднница жаваб гьабунила:
— Валлагь жеги дур ханлъиго лъаларо нижеда. Амма нижеда ракIалде ккола халкъалда цо ццим бахъиялъ Аллагьас тIаде тIамураб балагь бугилан.

Ханас гьеб рагIул лъикIго пикру гьабунила. Гьелъ ракIалъе асар гьабун, хадуб жиндир квешаб гIамалалдасаги вуссун, хан цIакъ гIадилав чи лъугьанила.

МАЛЛАНАСРУДИНИЦА РУХЬЕН ЩАЙ КЬЕЧIЕБ

Цо къоялъ Малланасрудинида аскIое ячIанила цо чIужугIадан, хIамитIа гьир къазе рухьен кьеян.
Малланасрудиница жаваб кьунила:
— Рухьнада тIад бакъалда жо бан буго — ян.

Гьеб мехалъ чIужугIаданалъ, абунила гIадамаздехунги юсун:
— Ле гIадамал, жеги рагIанищ нужеда рухьнада тIад бакъалда жо балеб гIадат?-абун.

Малланасрудиницаги абунила:
— РагIуе цо рагIи гIолин, тIокIаб калам хIажат гьечIин! — абун.

МАЛЛАНАСРУДИН-ЩЕГIБИЧ

Хасалил заманалда Малланасрудин вахъанила, щагIил хIамаги цIун, гьеб бичизе.
ХIамаги гIодоб ккун, тIолго щегI гъуранила. Гьанже Малланасрудин ургъанила щибдай жница гьабилаян.
ХъващтIан вахъун гъурараб щегIги босун, гьав цо гьабихъе анила. Гьеб гьабихъ щегI ххенезе гьабунила ужраялдалъун.

КъвачIинибе гьебги бан, цо росулъе щванила жив гIункIкIазе загьру бичулев чи вугилан.
ТIаде ракIарун, гIадамаз щагIил ханжуги босун, цIакъ рази гьавун, Малланасрудин нухда лъунила.

Гьанже гIадамазда гьоркьоб гара — чIвари кканила:
— Гьаб даруни нилъеца босанин, гIонкIкIое гьеб кьезе кколеб куц щайдай гьесда гьикъичIеб? — абун.

Дару кьезе кколеб куц гьикъизе цояв Малланасрудинида хадув витIанила.
Хадув лъугьун ахIтIон, чIезе гьавун, гъос Маллада гьикъанила:
— Даруни кьунин амма гIонкIкIое гьеб кьезе кколеб куц бицинчIин дуца — абун.

Малланасруднница жаваб кьунила:
— ГIункIкI кквезеги ккун, дару гIелъул бадибе хIулизе ккола — ян.
— ВахI,тамаша,гьеб щиб кIудияб рагIи, — ккун хаду, гIункIкI тIад малги бан хвезабизе бегьуларебищ? — абун ццидаханила гьав.

- Гьедин гьабуни дагьабги лъикI букIина,-ян абунила данде Малланасрудиница.

НАИБ АРАЛЪУСАН

ГIарах-мегIер къотIун цо росулъе берталъе унел рукIанила наибги гьесул нукарги. Наиб ригь арав чи вукIанила, нукарин абуни, гIолохъанчи вукIанила.

Цеве-цеве наибги, хаду-хадув нукарги сардил гIужалъ мегIер кьотIун унаго, гьел цо заманалдасан цо хIоринире кканила.
Чамго гали лъелъанги тIамун хадуб тIадги вуссун наибас абунила:

- Я вац, дунали канлъи бихьичIого ун ватилин, канлъиги бихьулев мун лъелъе кколев дунги вихьулаго хадув киве? — ян.
Нукарас абунила:
— Наиб аралъусан нукарги ине ккола! — ян.

НАХ БОСИЗЕ АРАВ МАЛЛАНАСРУДИН

Цо нухалъ Малланасрудин витIун вукIун вуго лъадуца тукадаса нах босизе.
Гьес тукенчиясда нах тIезабун буго рагIинибе, рагI цIураб мехалъ гьебги тIаса гъоркьехун буссинабун, рагIил тIиналда бугеб мергил жоги цебе ккун буго гьанибеги тIейилан.

РагIиниб букIараб нахги тIири хутIичIого гIодобе ун буго.
Рукъове швейгун Малланасрудинида чIужуялъ цIехон буго:
— ГьадигIан дагьаб гурони щай босичIеб? — абун.

Маллаца жаваб кьун буго:
— Гьаб гурищ рагIги цIун, гъоркьехун сверизабизе ккараб, тIиналдасанги цIезабизе — абун.

ПАРЧАХIГИ АХIМАКЪГИ

Цо парчахIас хIукму гьабунила ахIмакъ кваназе ахIизе ва гьесие гьекъезе гIаракъи кьезе.
АхIмакъас гьес гьабураб хъулухъ къабул гьабунила ва парчахIгун цо столалда гIодов чIанила.
ПарчахIас ахIмакъасеги жиндиегоги гIаракъиги тIун, лълъарал столалда тIад лъунила. Амма ахIмакъас гIаракъиги гьекъечIого, гIицIго квен кванила.

ПарчахIасда ракIалде кканила жиндица лълъар гьекъечIого гьекъеларин ватилин гьавин, ахIмакъас жиндир хIурмат гьабулеб бугилан.
ПарчахIас лъабго лълъар борхун хадуб ахIмакъасде жал-жал рикIкIине байбихьанила. Cтолалда тIал рукIарал лълъурдрул гъуранила, цинги ахIмакъасе гIакъуба кьунила цо лълъар борхеян.

АхIмакъас нахъойги инкар гьабунила. Гьеб мехалъ парчахIас гьикъанила щай дуца лълъар борхуларебан. АхIмакъас абунила :
— Дур бетIерчIахъад, мун вуго кIудияб улакаялъул гIакъилав парчахI.
Гьеб борхараб лъабго лълъаралъ мун ахIмакъал жал рицинеги, ахIмакъал жал гьаризеги тIамуна.

Гъоркьгоги ахIмакъав дица гIаракъи гьекъани, гьеб мехалъ, дир щибдай букIина ? — ян.

РАЖИ-ХИНКIАЛ

Росги чужуги ражи-хинкIалги гьарун гьел кунел рукIанила.
ЧIужуялъ росасда хинкIал лъикIал ругищан гьикъанила. Росас данде:

- ХинкIал квешал гьечIоан чагIи гIемер гьечIелани — ян абунила.
Нахъеги чIужуялъ, — мунги дунги гурони гьанир гIемер чагIи кир ругелин гьикъанила. Росасги данде:

- Дунгоги гъадароги гурони гьечIебани дагьабги лъикI букIинаан — абун чангъал гIедегIизе гьарунила.

ХIАЛАКЪАБИШ ТIАМИЛЕБ, КЬАРИЯБИШ?

Цо чиясул бакIалде гьобол вачIун вукIанила.
Рукъалъул бетIергьанас гьоболасда гьикъанила:

- Гьан кьариябищ тIамун лъикI, гьобол, хIалакъабищ? — ан.
Дагьаб мехалъ гъоркьа-гъоркьанги валагьун чIун, гьоболас абунила:
— Дур бугелъул, кIиябго тIамун лъикIгурищ? — ан.

ХАНАСЕ РАСА ГЬАБУРАВ УСТАР

ГIемерав тIад хIалтIун, цо устарас раса гьабунила ханасе сайгъаталъе кьезеян. Раса букIанила жоноца буцIун цохIо чамасдакIалъул пурчIуналъул гьабураб. Гьебги ханасе кьунила.

Ханас жиндирго вазирасда абунила устарасе гIарац кьеян. Вазирас цIакъго пайда гьечIеб гурони гIарац кьечIила. Цим бахъарав устар тIокIав лъалхъичIого рукъове нахъ вуссанила. НухтIа гьасде тIаде гIунтIанила цо рекIарав.

- Гьа, гьудул, пашманго вихьулев вуго гури? — щиб бахъараб дуе? — абун цIеханила гьес.
Цин устарас бицунеб букIинчIила. Цинги нухлулав тIаса вичIичIеб мехалъ бицанила лъугьанщинаб жо.
— Валлагь, гьанже нилъер устарзабазул къимат хун буго — ян, тIад рекъанила рекIарав.

- Мунги устарищ? — ан гьикъанила гьесда.
— У вуго — ян абунила дос.
— Щиб, гьудул, дур устарлъи?
— ЦIалкIабазда картIал рахъулев устар вуго дун. — ан абунила дос.
— Дур инсул рукъ бухIаяв, гьебги устарлъийиланищ дуца рикIкIунеб? — анги абун жинда кодоб букIараб жини кьабгIун биччан танила гьесул гьурмалъ.

Магжил кваранаб рахъалдаса цо хутIичIого кIкIван гIодоб лъунила гьесул рас.
— ВахI, гьаб дир бащдаб мегежги дуца кIкIван дица мун толевищ? — абун гьас устар ханасухъе вачанила.

Щванила кIиявго ханасухъе. Бицанила бащдаб мегеж хутIарас лъугьа-бахъараб.
Ханас кIудияб гIажаиблъи гьабунила.
— Унго кIолебищха дуда жини кьабгIун мегеж кIкIвазе?- ян цIеханила ханас.
— КIола, щай кIолареб?-ан жаваб гьабунила устарас.

- КьабгIеха гьедин батани,-ян абунила ханас.
Устарасги кьабгIанила. Цояб рахъги рас хутIичIого кIкIванила.
— Валлагь вукIун вуго мун унго-унгояв устар! — анги абун, ханас босизе кIварабгIан гIарацги кьун устар нухтIа регIанила.

ХАНАСУЛ ЧЕХЬ УНТАРАБ КУЦ

Цойидасан ханасул чохьол унти бахъун буго.
Улка-ракьалдаго тIибитIун буго квешаб хабар. Киса-кисагоги ахIун руго тохтирзаби, местIерзаби.

Щиб гьабуниги, унти гIодобцун гьечIо. Ханасул вазирасда рагIун буго цо вехьасда лъалин чохьол унтуе даруян. АхIун вуго вехь, цIехон буго кинаб даруйин кьезе кколеб унтарав ханасе.

- Бухун ражи гьацIулъги жубан гьекъезе ккола-ян жаваб кьун буго вехьас.
Гьабун буго вехьас малъухъе. Вехьасул дару гьекъарабго хвезе дагьалъ хутIун вуго хан. Жуван вуго вазир вехьасде тIаде:

- Гьадинаб гIассияб, гIадамал хвезарулеб, дару щай дуда ханасе кьезе ракIалде ккараб?
— Дицаго гьеб дару гьекъон хIал бихьичIо, — ян абунила вехьас. Дидаги гьеб гIадамаз бицун рагIана. РагIараб дудаги бицана.

ХАНЗАБАЗУЛ КЪЕЦ

Гъумеки ханас хундерил ханасде хабар бачIанила.
Жиндие багIарабги гуреб, накIкIуябги гуреб, тIогьилабги гуреб, чIотIокьерабги гуреб, хъахIилкьераб, савудул кьерабги гуреб, чарабги гуреб, батIи-батIиял нилъер рукIунел кьеразул гуреб чу битIеян.

Хундерил ханасда гьелъул цIакъ ургъел чIванила.
Гьединаб жоялъе жаваб кьезе кIунгутIиги ханзабазда жаниб гIайиблъун, гIажаиблъун букIунаанила.

ГIалимзаби ахIанила, гIадилзаби ахIанила, гIакъилзаби ахIанила, лъидаго жаваб кьезе кIвечIила.
ГьоцIалъа вукIанила ГIалискандиян абулев цо гIакъил.

Ханас гьесухъе чи витIанила.
— Итни гуреб, талат гуреб, арбагI гуреб, хамиз гуреб, рузман гуреб, щамат гуреб, гьатIан гуреб къоялъ бачине чи витIе, чу хIадур бугин, — абеян ГIалискандица чIванкъотIараб жаваб кьунила.
Гьесул жавабалда киналго разилъанила.

ХВЕЧIЕВ ВАСАСУХЪ БАХЪАРАБ МАГIО

Цо пуланаб росулъ вукIанила цо мискинчиги гьесул чIужуги.
Гьазул рукIанила анцIила кIиго сон барай ясги кIиго сон барав васги.
Гьезул букIанила цо оц. Жидер бугеб цого-цо оцги чиярабгун дандбан бекьаризабун, чIалу-рихьи цIан, гьелъухъ, щварараб жо кванан, чIаголъи гьабулаанила хъизамалъ.

Цо къоялъ рос-лъадиялъ гьадин гIакълу данд банила. Чияргун дандбараб оцоца босараб жоги кIибикьизе кколеб бугин, рачIа нилъеца щвараб жоги данде рехун цоги оц босизеян.
Цо заманалдасан оц босизе гIураб жо данделъанила.

Гьанже базаралде оц босизе бетIергьанчиги, гьесдаго цадахъ, рохьоре цIулал магьал цIезе эбелги ясги къватIире рахъанила. Вас гьаз рокъов танила.
Нух бикьудаса рохьорехун чIужуги ясги, базаралдехун бетIергьанчиги ратIалъанила.

ЦIулал магьалги цIун нахъ руссун рачIун росу рагIалде щолаго, ясалъ эбелалда гьикъанила:
— Нилъ рукъоре щвелелде рукъов тарав нилъер вас хун ватани, нилъеца щиб гьабилеб? — абун.
— Щибха гьабилеб, гьале гьадинан гIодилаха — янги абун гIодгIодун йиччанила эбел. Цинги гIодоре магьалги реххун кIияйго лъугьанила гIодизе, чIичIидизе.

ГIодилаго, угьдилаго, гьоркьо-гьоркьор магIил рагIабиги абун,
щванила гьел рукъоре.
Руччаби рачIун магIирукъ гьабунила, бихьинал рачIун кверкьаби лъунила. Хвезего хвечIев васасе гIоло росого данделъанила.

Жидее гIоло рачIарал чагIи чIорого тезе бегьиларилан, рукъоб букIараб оцги хъун, букIараб ханждаде лъимги щван лъикIаб квана-гьекъей гьабунила. Киназего гьебги гIечIого жалго ракъуца холаго реганила.

БитIун богол гIужалда базаралдаса бетIергьанчиги вачIанила.
Азбаралъуве лъугьаравго чIухIараб куцалда гьев ахIданила:
— ЧIужу, биччай дурго оц гьанже къватIибе кинабдай цIакъаб бугояли бихьизе.

- Вай дир бетIергьанчи,- ян абунила чIужуялъ, — бицине жо хадуб бугин, цин кавуги къан тIаде вачIа.
Рукъове жаниве лъугьаравго чIужуялъ гьесие кинабго лъугьанщинаб жо бицанила.
Цин гьас лъадиги ясги чIвазе хиял гьабунила.

Хадубги гьас ургъизеги ургъун хIукму гьабунила:
— Гьанже дун нужедаса гьагал гIадамал ратизегIан дуниялахъ виххун арав — абун.

ХЬУЛАЗ ЮХАРАЙ ЛЪАДИ

Цо росулъ, рукIанила мискинаб бетIербахъиялъул рос-лъади.
Къасе гъастIе руссараб мехалъ гьез жалго бечелъизе гIемерал хьулал гьарулаанила.

Цо сордоялъ гьез гьедин хьулаз бичун босичIеб жо хутIичIила.
Кинабго босун хадуб гьез нахъеги хьул гьабунила, къинаб гIала бичун босизе.

ЦIакъ разиракиго лъадиялъ абунила:
— Гьеб цIакъ лъикI ккела цо-цо дица рекIун базаралде бачине,-ян.
— Дир къинаб гIала дуца рекIани, гьелъ тагьи реххила гури хъурумсахъ — анги абун, тIадеги вортун, чIужу росас юханила…

ЧIУЖУЯЛДА ГЬИКЪЕ-МЕКЪСА ГЬАБЕ

Цо чияс мекъсахъа гурони гьабулароанила чIужуялъ щибжо малъаниги.
Цо къоялъ чIужуги росги тIохил рагIалда гIодор чIун рукIанила. Тохав чи гъоркье кIанцIизе санагIат бугеб борхатаб бакIги букIанила.

Росас чIужуялда:
— Гьаниса гъоркье кIанцIани бох бекиладай — ян гьикъанила.
ЧIужуялъ бекилилан абунила. Мекъсачияс:
— Бекулищали бихьизе кIанцIилишха? -ян абунила. ЧIужуялъ:
— ГIадалал жал гьаруге, дир гъарин, гьадигIан борхатаб бакIалдасан гъоркье кIанцIизе дуде бачIараб балагь щиб? — ан абунила.

Мекъсачиян абуни, швартIан кIанцIун анила. НаккугIадин бохги лъугьун, бусада лъунила.
Боял рагъаранила, ханас кинавго вахъине кIолев щинав чи рагъде вачанила.
Бохги бекун, бусада лъурав «мекъсачи» рагъдаса эркен гьавунила ва чIаго хутIанила.

ЧОДУЛ РИЛЪЛЪИН КИНАБ БУГЕБ?

Цо чи ун вукIун вуго базаралде чу босизе. Гьас чодул бетIергьанасда гьикъун буго:
— Рилълъин кинаб бугеб чодул? — абун.
Дос жаваб кьун буго:
— Рилълъин буго дир чодул, мавлидалде ахIун унев дов дибирасдасаги лъикIаб, — абун.

МУГIРУЛ РУКЪГИ, РУКЪАЛЪУЛ ХIУБИГИ ГЬАРУГЕ

Цо гIандисев Буртиялъе ун вукIанила. Цо лъале-хъвалев буртияс асда, дагьал къояздасан жив ГIандиве вачIине вукIинги, жиндирго гьоболасда тIад ретIунеб буртина гьаризе букIинги бицанила. ЛъикI бугилан асги абунила.

ГIандисев рукъове щванила, буртиясул гьоболасда гьев вачIинехъин вукIинги бицанила. Гьарани кьелилан гIандисесги абунила.
Цо анкьидасан гьобол вачIанила.

Живго цо кIудияб къваригIелго гьечIого вачIиналъул, гьоболасда гьаризе цо жо букIиналъул бицанила.
— ЛъикI буго, бокьараб жо гьаре — кьела, амма мугIрул рукъги, рукъалъул хIубиги гьаруге — ян абунила гIандисес.
Гъарим буртияв, хъасулаго габургун, нахъ вуссун анила.

ЧIУЖУЯЛЪЕ ДАД БОСИЗЕ АРАСУЛ ХАБАР

Мискинаб рукъ букIанила, гьезул цо гIакаги букIанила, рахь гьализеянги, квен гьабязеянги цо цIетIа лъолеб хъазанги букIанила.
— Щар чIвазе цо дадгIаги бугебанищ — ан зигарданила чIужу. ВугIа-восун рос базаралде витIанила. Гьев гьедин витIизе кколев тайпаялъул, дагьав бакIав, гIадамазда гьоркьове вахъIинчIев чиги вукIанила.

Лъороб гургаги лъун, рос базаралде анила. Гьениса цо гьитIинабго дадги босун вуссанила.
ЧIужуялъ дадинибе кигIан жо унебан цIехедал:
— Валлагь, гьелъубе кигIан балебин дицаги гьикъичIин, гьабжо балилан гъозги абичIин — абун, кьурун нахъ вуссун анила.

Дова речIчIун, гъова речIчIун щегIбич валагьанила, гьесда гъоб дие бичараб дадинибе кигIан балебан гьикъанила. КIиго къолонилъаб балеблъи лъанила.
«КIиго къолонилъаб, кIиго къолонилъаб»-ан абулаго вачIинев вукIанила. Цо бертин бугеб росулъе щванила.

Берталъ ругел гIолохъаби мехтун,гьаглъун ругоанила. Рагъизеги семизеги гьезие цо багьана гIолаанила.
Дад босарав чияс:
— Салам гIалайкум, — кIиго къолонилъаб — ан абунила. ГIолохъаби хантIан тIаде рахъанила. Берталъ ругел гIолохъабаз:
— Гьединищ абулеб гьадинаб данделъиялде вачIарав чияс? — анги абун, ракгIадин лъугьинегIан вуханила гьав. Гъарим дадил бетIергьан:
— ЩибилангIагиха абизе кколеб букIараб? — ан ахIтIанила.

- Щиб гурелъул, — бертин халалъаги, роххел тIаса унгегиян абизе кколебха — ян малъанила.
ГIолохъабаз малъухъе дадил бетIергьан:
— Роххел тIаса унгеги — ян абурал рагIаби рачине лъугьанила.
ГIемерго кватIичIого гьав кверкьи бугеб бакIалде тIаде щванила.

- Салам гIалайкум, — роххел тIаса унгеги — ян ахIанила гьас.
— Дур махсароялде регIунищ ниж ругел,-анги абун, вуханила гъозги.
— ЩибилангIаги абизе кколеб букIараб дица? — ян гьикъанила гьас.
— Щиб гурелъул, — хваразе ахират лъикIаб кьун батаги, мунагьал чураги — ян абулеблъи малъанила.

Киниса абуниги рекъоларел алго кинал гIадамалан ракIалдеги ккун, вилъанила. Тайи квегъулел чагIи ратанила.

Гьелъ гьезие цIакъ гIакъуба кьолеб бугоанила. КIобокIун тIимугъгун гьес гьезда: — Салам гIалайкум, — хваразе ахират лъияб кьун батаги — ян абунила.
— Капурго хвараб хIама, дуца ахират лъикIаб кьун батайгиян абизе ниж хунищ ругел — ан гьелги семанила.

Гьас гъозда щиб абизеха кколебанилан гьикъанила.
— Щиб гурелъул, — гьабулеб битIаги — ян абун, кумек гьабизе кколаанин, дуцаги тайи кквезе кколаанилн абунила.

Гьенисаги вилъарав, магьги баччун уней чIужугIаданалда хадув гъунила.
— Гьабулеб битIаги — ян, гъой чIужугIадан ккунила, магь баччизе кумек дицаги гьабилилан тIад хурханила.

Жиндир чIужуялъе гIакъуба кьунилан гьелъул росас пакъир дадил бетIергьан цIехезе, валагьизе лъугьанила.

Гьениса лъутулаго дадги бекун, мискинчи хIалица рукъове ворчIанила.

ШАГЬГIАБАСГИ ГЬАКИХЪАНГИ

Цо къоялъ ШагьгIабас, чода рекIун унев вукIанила.
Цо заманалда ШагьгIабасида нухда гьакихъаби ратанила. Гьакихъабаз гьев чодаса рештIинавунила, квен лъугIараб мехалъ кваназеги вачанила, гьуинаб хабар бицанила.

Кванан лъугIараб мехалъ цо гьакихъанас абунила:
— Я Аллагь, вакъизегIанги тогеги, гIорцIизегIанги кьогеги — ян.
ШагьгIабас гьакихъабигун кваназеги кванан, жиндирго чодеги вахун анила. Гьев цIакъ ургъанила гьагъав гьакихъанас абураб жоялъул магIна щибдаян.

Цо моцI бараб гIадаб мехалдасан ШагьгIабасида гьакихъан данде кканила.
ЧIезеги гьавун, гьесда гьикъанила:
«Я Аллагь, вакъизегIанги тогеги, гIорцIизегIанги кьогеги» абурал рагIабазул магIна щиб абун.
Гьакихъанас аунила:
— Вакъани, гIадан викъардула, хъачагъ вахъуна, къадру хола. ГIорцIани, гIадан чIухIула, гIамал кIодолъула, жиндасан гIодорегIан ругел гIадамал хIакъир гьарула — ян.
— Валлагь гвав чиясул рагIаби ритIарал руго! — ян ракIалдеги ккун, ШагьгIабасица гьесие анцIила щуго гъурущ месед кьунила..

ШАГЬГIАБАСГИ КЪОРОЛАЛЪУЛ ВАСГИ

ШагьгIабасилалда аскIоб рукъ бугей къоролалъул цо вас вукIанила.
Гьав вас вукIунаанила ШагьгIабасие кумекалье, гьесие къваригIараб-таралъе гьесул рукъ-рагъиялда.

ШагьгIабасил букIанила рагъида кIиго бакI: цо бакI цидахараб мехалъ чIолеб, цояб бакI — разияб мехалъ чIолеб.
Цо къоялъ ШагьгIабасил рагъиялда гъоркъ васаса цIо кагъат батанила. Гьелда тIад хъван букIанила: «Щиб гьабуниги, гьабураб жо билъльуна» — ян.

Гьеб кагъат цIаларабго къоролальул васасда цо жо гьбизе ракIалде кканила.
Къоролалъул вас, рокъоса гIарацги босун, базаралде анила, гьес цо чу, цо хвалчен, цо лъикIаб ретIел, хIасил-калам, жиндие къваригIунебщинаб жо босанила.
Нахъияб къоялъ тIадеги вахъун, чодаги рекIун цо рахъалде валагьун анила.

Цо-кIиго къоялдасан къоролалъул вас цо шагьаралда вугев ханасул бакIалде щванила. Ханас цIеханила:
— Мун щив, киве унев чи? — абун. Къоролалъул васас абунила:
— Дун ШагьгIабасил вас вуго, диего лъади ялагьизе унев вуго — ян.
Ханас вас жиндихъего вачанила, моцIалъ гьес гьев лъикIаб хIалалда хьихьанила.

Гьав ханасул йикIанила цIакъ берцинай цо яс. Къоролалъул вас ШагьгIабасил василанги ккун жиндирго яс, гьесие кьезе бокьанила ханасе.
Будун-дибир ахIун, магьариги лъун, кIудияб бертин гьабунила.
Цо лъабго моцI ханасул ясалда аскIоб бараб мехалъ къоролалъул васасе бокьанила рукъове тIад вуссине. Ханасги ясалъги гIемераб къайи-матахI хIадур гьабунила. ГIемераб бечелъиги кьун, лъикIалан чагIиги цадахъ ритIун, вас нухтIа регIанила.

Вас цIанбитIун ШагьгIабасихъе щванила ахIи-кьабгIи-кьвагьиялда, бахIарайгун цадахъ.
— ЧIваниги чIварав вуго, чIвачIониги чIварав вуго — ян ракIалдеги ккун букIанила.
Гьасги гьалда жаниб цо иш бугилан, хIал лъазе течIого къабул гьавунила гьев жиндир василан чIарав гIолохъанчи.

Хадуб ШагьгIабасаца ахIанила къоролалъул вас цо гIадан чи гьечIеб рукъове жаниве. Гьикъанила васасда:
— Дуца гьабулеб щиб? — абун.
Къоролалъул васас цIан бахъун ШагьгIабасида бихьанила жиндицаго хъвараб, жиндирго гъолбас бугеб кагъат.

Кагътида хъван бугоанила: «Щиб гьабуниги, гьабураб жо билъуна» — ян.
— Дицаги гьабун хIалбихьана, — билъунебги батана — ян абунила васас.
БитIараб бугин гьас бицунеб жойилан, ШагьгIабасица гьев жиндирго гIадин хьихьанила.

ШАГЬГIАБАСГИ ЩУГО ЛЪИМАДУЛ ЭБЕЛГИ

ШагьгIабас цо къоялъ, тIад хашаб ретIелги ретIун, цо шагьаралде щванила.
Гьенив тIоцебе батараб рукъове жаниве лъугьанила. Гьесда гьений кIикъого сон барай гIадай цо чIужугIаданги, гьелъул щуго гIисннал лъималги ратанила.

ШагьгIабасица гьай гIадамалъе жиндирго меседил баргъич кьунила. Сордо гьенибги бан, тиризеги тирун, рукъове нахъ вуссанила. Нахъияб къоялъ гьай гIадан базаралде анила. Баргъич гьалъ цо базарганасе анцIго туменалде бичанила. Щуго тумен кодобе кьунила, щугояб тIад гьабун танила. Щуго туменалъе жиндиего къваригIараб жоги босун, рукъое щванила.

Цо анкьидасан гьай, тIад гьабун тараб щуго тумен гIарац босизе абун базарганасухъе анила. Гьес абунила:
— ЦIакъ лъикI ячIарай мун, — гьаб баргъич дир дуца бикъун букIараб баргъич буго — ян, лъималазул эбел шаргIалъул диваналде ячанила. Диваналъ хIукму гьабунила кьураб щуго туменги нахъе босизе, гьелъул кваранаб кверги къотIизе.
Гьеб хIукму тIубазеги гьабунила.

Цо моцIалдасан кIиабизеги ШагьгIабас гьагъай чIужугIадамалъухъе вачIанила. Гьесда гъой кваранаб кверги къотIун ятанила.
— Щиб-кин? — абун гьикъанила. Гьалъги лъугьанщинаб бицанила.
Нахъияб къоялъ ШагьгIабас рукъове вилъанила. Кагъат хъван базарганги, гьагъай чIужуялъул квер къотIизе хIукму гьабурал къадизабиги ахIанила жиндирго азбаралде.

ШагьгIабасица гьикъанила базарганасда:
— Дур баргъич бикъаниш? — абун. Гьес абунила бикъанилан. Бихьизе цебе бахъараб баргъичги кодобе босун ШагьгIабасица аскIое ахIанила жиндирго лъади.
Лъадул гьоркьосеб килщидаса бахъун баргъич кодобги ккун кIиябго баргъич цо хъатиниб лъунила.
— Кинабаб дур? — абун базарганасда цебе ккунила кIиябго баргъич.

Гьесда батIа гьабизе лъачIила. ШагьгIабасица хIукму гьабунила гьевги чIвазе, гъой гIадамалъул квер къотIизе диван гьабурал къадизабиги чIвазе, гьезул боцIиги квер къотIарай чIужуялъе кьезе. Диван лъугIанила. Кинабго гьебги тIубазе гьабунила..

 

ХЪАРТГИ ЧIИЛБИКIГИ

ЙикIанила, йикIинчIила цо херай, хералъул лъабго васги вукIанила. КIиявго кIудияв вац лъай-гIакълу бугел, гIадамал лъугьинесел жал рукIанила, гьитIинав ЧIилбикI ботIрода тIехIги барав, тIингъида нацIги барав, ватарас вухулев, ватарас тункулев вукIанила. Рилълъанила цо къоялъ лъабавго вац рохьоре, хьоп къотIизе.
Жидерго гьабулеб хIалтIиги гьабун, нахъруссун рокъоре рачIунаго, къосанила азда нух. Сверданила ал рохьор, сверданила, тIерхьун бакъги анила, маркIачIул рукIкIенги речIчIанила, кинго нух бахъизе кIвечIила азда. Абунила вацаца ЧIилбикIида, гъотIоде вахун балагьейин, кIкIуй баккулеб бакIго бихьуларищали.
Бищунго борхатаб гъотIодеги вахун, ункъабго рахъалде бер тIамунила ЧIилбикIица, бур-бурун лахIчIегIерлъун, битIун рохь бакьулъа баккун бачIунеб бихьанила асда кIкIуй. КIкIуйдул хIисаб гьабун вилълъанила лъабавго вац. ГIемерал рилълъанила, дагьал рилълъанила, щванила цо рукъалде тIаде.

Лъугьанила жанире, бакун кIудияб цIа бугила, цIеда цее гIодойкIун хъартги йигила, доре-гъоре бохдулги, риччан, хъартил лъабго ясги йигила. Хъош-башги гьабун, ракъун ратилиланги абун, квен лъунила хъартица азда цебе. ХIинкъун кIалдиб босизецин кIвечIила кIудиял вацазда. ЧIилбикIица гьумер ничезе гьабичIила, вацазе гIологи квананила ав. Кванан-гьекъон, рахъараб мехалъ, босенги тIамун, жиндирго ясалги регизарунила хъартица, цоги босада лъабавго вацги вегизавунила, гъасда жийгоги еганила.
ЛъикI сордо араб мехалъ, лъабавго вас хъвезе, алмасги лъухьун, ахIанила хъартица:
– Кьижарав щив, ворчIарав щив?

Къижаравги дунин, ворчIаравги дунин абунила ЧIилбикIица. Щай мун кьижуларев ЧIилбикI, дуе къваригIараб щиб абун гьикъанила хъартица. Гьаб ригьалъ, абунила ЧIилбикIица, цIурахинкIал гьарулаанила дие эбелалъ, гьел ракIалдещун, кIоларого бугин дида кьижизе.
ЦIидасан цIаги бакун, цIурахинкIалги гьарун, кваназавунила хъартица ав. ЛъикIалан мех борчIизеги тун, лъихь-лъахьан алмасги лъухьун, абунила хъартица кIиабизеги:
– Кьи¬жарав щив, ворчIарав щив?
Кьижаравги дунин, ворчIаравги дунин, абу¬нила ЧIилбикIица. Щай кьижуларев ЧIилбикI, гьанжеги дуе къваригIа¬раб щиб абун гьикъанила хъартица. Гьаб гIужалъ бахъухъ кваназабулаанин дида эбелалъ, гьелде хьуллъун, щоларого бугин дида макьуйин абунила гъес.

Яхъун, бахъухъги гьабун, кваназавунила хъартица гьев ва реганила гьанжеги. ЛъикI гьоркьоб мехги биччан, гьанжени ав кьижанилан ккараб мехалъ, ахIанила хъартица лъабабизе:
– Кьижарав щив? ВорчIарав щив?
Кьижаравги дунин, ворчIаравги дунин абунила ЧIилбикIица.
Я гъарин ЧIилбикI, къадни кьижичIониги бегьилин, къасигIагийищ мун кьижуларев? Метер хурие ине дунги гIедегIун йигин, кьижун вукIайин семанила асде хъарт.

Кинин дун кьижулев, гьаб ригьалъ гIурухъа цIалкIица босун, лъим гьекъезабулаанин дида эбелалъ. Гьеб гьекъечIого, бер къанщизе кIоларилан абунила ЧIилбикIица.
Йилълъанила хъарт, цIалкIуги босун, гIурухъе. Гъой къватIие лъугьинго, гъолъул лъабайго яс живгоги вацалги регун рукIараб босада регизарунила ЧIилбикIица, дозул босада жалгоги реганила. Гьеб гьабулев ЧIилбикI вукIаго, щванила хъарт гIурухъе, ччун бахъанила алъ цIалкIу, чвахун анила лъим, ччун бахъанила, чвахун анила. ГIурулъе цIалкIуги рехун, къварилъун, нахъюссанила хъарт гьаюгьинан.

Рокъойги лъугьун, абунила алъ:
– Кьижарав щив, ворчIарав щив?
Минкъан вахъинчIого, тIепун чIанила ЧIилбикI. Васал хъолелилан, хъун реханила хъартица жиндирго ясал. Жибго хъур-хъури бахъанила лъабалъулго.
ХъахIлъи бараб ме¬халъ, хурие ине къачIанила хъарт. «КекебагIар (гьеб букIун буго хъартил кIудияй ясалда цIар), – абунила алъ, – хурие уней йиго дун, дир яс, гьал лъималазул хIетI-бетIерги белъун, къадиялде дида хадуй ячIа мун, нужгоги ракъун рукIунге».

«ЯчIина эбел», – илан абунила ЧIилбикIица, КекебагIарида гьаракьги релълъинабун. Анила хъарт хурие.
Къадиялде рокъоре вацалги ритIун, ясазул хIетI-бетIерги белъун, КекебагIарил ретIелги ретIун, вилълъанила ЧIилбикI хъартида хадув хуриве.
Ав вихьаравго, жиндирго ясилан ккун, ахIданила хъарт: «Бакъ щун юхIизе гурин, гьури чIван чIучIине гурин, хехго рокъое юсса, дир яс».
Хурул рагIалда ясазул хIетI-бетIерги лъураб хьагги лъун, нахъвуссун вилълъун, рикIкIадасан валагьун чIанила ЧIилбикI, хъартил щиб лъугьунаяли бихьизе.

Лъилъун, цIер гIадин хурги, хIалхьун гIодой йикIанила гьанже хъарт, лъималазул гьанаца гIорцIизе. ЦIурахинкIазеги бахъухъиеги дуца гьабураб гьанже дица дуеги гьабилин, ЧIилбикIан абулаго, бегьанила хъартица хьагинибе квер, бахъун бачIанила КекебагIарил бетIер. Руруданила хъарт, гIер-гIеданила, етIаранила, эхеде кIанцIанила, гIодой речIчIанила, къиркъизе цабиги гьарулаго, лъакI мерхьун ЧIилбикIида хадуй йортанила. Йортанила ай, лъутанила дов, йортанила ай, лъутанила дов, рахъдал кьо асги баханила, етIарулаго, рокъое хъартги юссанила.
Вилълъанила, щванила ЧIилбикI рокъове. Халкъалдаго лъанила, пачахIасда рагIанила ас хъартие гьабураб. АскIовеги ахIун, абунила пачахIас асда, нусго чиясда тIад базе бегьулеб цо цIаха рагIулин хъар¬тил. Гьелъул гьеб бикъун вачIани, гьелда релълъараб дица дуеги гьаби¬лин.

– ГьебгIан бигьалъаги дие квине хинкIал! – илан абунила ЧIилбикIица. Вилълъанила гьанже ав халатаб хечги босун хъартил цIаха бикъизе. БакъинегIан рокъов вахчунги вукIун, къаси хъарт кьижизе егераб мехалъ, рукъалъул тIохги борлъун, цIахдада егарай хъартида хеч хIусанила ас. ЦIахаго квешезе чIун бугин дие, ясал хваралдаса алда ругел чIутIузул гIемерлъиго щиб абунила хъартица. ХIунсанила нахъеги, къварилъанила хъарт, бичасхIа, бетIергьанчихвад, ахIанже къватIиб речIчIилин, ахIданила ай. ТIатIалаго хIунс-хIунсулаго, азарго жоги хьамун, сур-суризабун, реханила хъартица цIаха къватIибе.
Ццим чучараб мехалъ, къватIие ячIанила хъарт, цIаха жанибе босизе, гьечIила цIаха. Балагьанила цее: мугъзада добги чIван, унев вугила ЧIилбикI. Йортанила ай, лъутанила дов, йортанила ай, лъутанила дов, рахъдал кьо асги баханила, рурудулаго, нахъе хъартги юссанила.

Реханила ЧIилбикIица пачахIасда цебе цIаха. Абунила пачахIас, гьаб бикъизе кIварав дуда щибго гьабизе кIвелин, гьейго хъартил нусго чиясе квен гьабизе гIолеб цо хьаг рагIулин, цIахдада аскIоб цIакъ рекъелин эб, гьеб бикъун вачIайин мун.
ГIурул гьарчазул таргьаги цIезабун, вилълъанила ЧIилбикI хъартил хьаг бикъизе. КъасилъизегIан вахчунги вукIун, къаси квен-тIехалде хъарт юссараб мехалъ, тIохдеги вахун, валагьанила тIалайдухъан гъоркье. ЦIеда лъун гьалдолеб хьагги бугила, цее гIодойкIун хъартги йигила. Доре-гъоре бохдулги риччан, гIодулей йигила ай, хварал ясал ракIалдещун.
РечIчIанила ЧIилбикIица тIаса гъоркье гьорчо, рухI-рухIанила хъартил махIаби тIирабаз. Ццидаханила хъарт, ас нахъеги рехараб ганчIица рахъинарурал тIирабаз чехь-чехьго бухIанила алъул. БичасхIа хадуб квадилан абу¬нила алъ, ахIанже къватIиб речIчIилин, хьаг-хьагго кьаллъун бугин дие ясал хваралдаса! Таргьаго чIехьон танила ЧIилбикIица: хутIарайги гьалаглъанила хъарт. Сур-суриялда къватIибе рехун бачIанила хьаг.
Дагьай гIодое юссараб мехалъ, къватIие якканила хъарт хьаг нахъе босизе. ГьечIила хьаг. Балагьанила цее, гъежда хьаггин, хазабулеб бугила ЧIилбикIица. Йортанила хъарт, лъутанила ав, йортанила ай, лъу¬танила ав, рахъдал кьо бахун авги ворчIанила, хачадулаго, нахъе хъартги юссанила.

Маян абун реханила пачахIасда цебе хьаг. Абунила пачахIас асда:
– Гьейго хъартил лълъарал меседилаб цо цIе рагIула, сахI рахьдал радалиса; сахI бакъанида кьолеб. Гьеб цIе бикъун вачIа. Гьелдаса нахъе мун дица цIакъ кIодо гьавила, – ян.
ЧIалгIунги букIанила ЧIилбикIида, кин бугониги, гьаб нухалъги вилълъанила пачахIасул хъатир гьабун.
Вилълъанила, щванила ЧIилбикI. Къаси бокьалъул тIохдеги вахун, хIунсанила цIеда, меэданила цIе. Сундаса бохараб, къулгьу, дир ясал хваралдаса нахъе ээди гIемерлъун бугин дуран, семанила хъарт цIеде. ХIунсанила ас нахъеги, мээданила, кIанцIанила цIе. БичасхIа, хъурмаца чIвад, лълъарал ккун къватIиб речIчIилин, кьижизего теларищ дуца дунан, ахIданила хъарт. ХIунс-хIунсанила ЧIилбикIица тIатIалаго: меэданила нахъеги цIе. Дванкан речIчIанила цIе къватIибе.
Ццим чучараб мехалъ, къватIие якканила хъарт цIе жанибе гъезе. ГьечIила цIе, ЧIалбикIицагIаги гуродай араб абун, балагьанила цее. Горбода добги рехун цIцIегун, жибго хIур бахъинабун унев вугила ЧIилбикI.
Йортанила хъарт, лъутанила ав, йортанила дой, лъутанила ав, рахъдал кьо асги баханила, керен бухулаго, нахъе хъартги юссанила.

Лълъарал ккун, речIчIанила Ч1илбикIица пачахIасда цебе цIе. Абунила пачахIас асда:
– Хъартго-хъартилан рагIула дида, эйго кинай жо йикIунеяли лъазе бокьун буго дие, чара-гIамал гьечIо, дида аскIое гьей щвезайичIого. Гьеб гьунарги гьабун мун нахъвуссун хадуб, дирго ясги кьун, кинабго улкаялъул ихтиярги кьун, дидаго хьолбохъ чIезавила дица мун! – ан.
Инарилан, жойилан кьуркьудизе лъугьанила ЧIилбикI, рортанила асде тIаде пачахIасул аскIосел. Цояс тунканила, цояс кьабунила, нагIана кьунила, гIайиб гьабунила. ПачахIасги пачахIасул ясалъеги гIоло нусцIул хвеларищан абунила.
ЯхI-махI батун, хъасулаго гъванщаги, вилълъанила ЧIилбикI рокъове. Квасул мегежги бухьанила ас, эхIединалго михъалги седанила, щиб-щибниги бахун, жиндирго жинсги хисизабунила, басрияб, багь-багьараб туртилъги жемун, херав къул-къуларав гьардухъанлъун вахъун, вилъ¬лъанила, гьанже ав.
Щванила хъартил нуцIихъе. ГIодулей йигила ай, хварал ясазухъ магIу гьабулей йигила. Дагьаб чед кье, кири батила, абу¬нила ЧIилбикIица, нуцIихъги чIун.

НуцIил кIалтIе ячIанила хъарт, халгьабун, ялагьун, дагьай щаклъарай гIадин лъугьун, абунила алъ:
– ЧIилбикIгIаги гуревищ мун, ракIалъ бицунеб бугин мун лъикIлъиялъе вачIарав чи гуревлъи, – ян.
ГIоданила ЧIилбикI, чIегIераб къо чIагийин ЧIилбикIидаги гьесул рижул-рижиялдагиян абунила, гьесдалъун гурищ дида гьаб къо бихьулеб бугеб, дир эменги чIванин гьес, эбелги чIванин, кинабго боцIудаса ватIаги гьавунин, дунгоги гьардухъ виччанин ва гьаб хIалалдеги ккезавунин.
Жиндиего ЧIилбикIица гьабураб ракIалдещун, хъартги гIоданила, зигарданила, асдехун ургъел бикьанила, асие садакъаги кьун, абунила хъартица ханжу базе гъамас къваригIун бугин дие, гьеб гьабизе махщелго рекъоларищ дур абун.
Щай рекъолареб, цIакъ рекъелин, дидаса лъикIав устар щив вугевин абунила ас. Цо сагIаталъ бухун, кьабун гьабунила ас гъамас.

Жаниеги лъугьун, хъегIанила хъарт, бихх-биххун рахъ-рахъалде анила гъамас. ЛъикIаб, кIудияб гъамас гьабе дуца дие, гьадинаб гъансил пайда щибин абунила хъартица.
Гьабунила ас цIидасан руцIичIел миккил чIалабазул гъамас. Жаниеги лъугьун, хъегIанила хъарт, хъегIанила, багъаризецин багьаричIила гъамас. Рекъон букIунадаяли бихьизе тIалъел къалищан, абунила ЧIилбикIица, къайин абунила хъар¬тица, кIулалги ралищан абунила ас, раян абунила хъартица. Щула гъамасги гьабун, абунила гьанже ЧIилбикIица:
– Хъарт! ЧIилбикI гурищ дун!
ГIергIеданила хъарт, хъегIданила, цоги-цогияб гьабунила, – биххуларила гъамас.
– ГIемер етIаруте, меседу, – ян абунила ЧIилбикIица, – дурго берцинлъи хвезе гурин, пачахI рекъонгутIизе гурин дуда, довни духъ рокьи ккун холев вугин!
Гьеб хIалалда ай махсараде кколаго, вилълъанила ЧIилбикI, баччун гъамасгун.

Рахъдал кьоде щвараб мехалъ, абунила ЧIилбикIица:
– Хъарт, рахъдал кьо гурищ бахунеб бугеб!
РухIго анила хъартил, дагьалъ хутIанила хвезе.
Щванила ЧIилбикI, пачахIасда цебе гъамасги лъун, кIиго таргьа ракьулги цIезабун, борхатаб гъотIодеги вахун, чIанила гьанже гьав.
ПачахIас буюрун, ричIун гъамасгун, йиччан танила хъаравулзабаз хъарт. Цеве ватарав пачахI хъунила алъ, аскIор рукIарал хъунила, хъаравулзаби хъунила. Улкаялдаго кIалъалеб рагIи, щурулеб рагIи, хIапулеб рагIи абулеб рухIчIагояб жо течIого, кванила алъ. Кинго хIалхьечIила алъул, ЧIилбикI кодове щвечIелъул. Дое-гъое балагьун халгьабулаго, вихьанила алда ЧIилбикI. Харун гьотIодеги яхъун, бегьанила алъ ав гъотIокье цIазе квер – речIанила ЧIилбикIица беркIалалъ кIиябго таргьа, чIало гIадин, гъоркьеги речIун, гIарада кьвагьараб гIадаб, гьаракь бахъун, кIихIи чехьги бихъун, хванила хъарт.
Ма, гIегIедулаго хIелкал кIанцIанила хъартил чохьониса, хIапдолаго гьаби кIанцIанила, гаргадулаго гIадамал лъугьанила, кинабго, хъартица кванщинаб жо бачIанила къватIибе, пачахIасул яс хутIизегIан. Ссун реханила ЧIилбикIица хъартил рохкилищ. КIанцIун къватIие ячIанила яс.

Гьеб бакIалда магьариги лъун, ЧIилбикIица гьейги ячанила, резил къали кьабунила, къохьол зурма пунила, зизитIаби ахIдезарунила, жибго хIур бахъинабулел гьелги тун, дунги гьаниве щвана.

 

ЩУДУКIАЙ

ЙикIанила, йикIинчIила, ЩудукIалъул щуго яс йикIанила. Цо къоялъ ЩудукIалъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чIикIизе гъудал ратичIила. Пайда гьечIилан, ЩудукIай гъудазе цIул къотIизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьелда дандекканила цо бацI. БацIица гьикъанила:
– Кие мун уней йигей? – абун.
– Дунали рохьое уней йиго. Вореха, дуца гьадал дир лъимал кваназе гурин! Рахан нуцIаги таралин дица гьел, – анги абун, ЩудукIай рохьое ялагьун анила.
Гьеб рагIаги дир гIиндаян, бацI, бохиялъ, лъабцIул кIанцIун, ЩудукIалъул рагьде щванила.
– ЩудукIалъул щуго яс, нуцIа ричIе, эбелхвадал! – ан ахIанила.
– Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цIурай, курхьабазул гъажал цIурай йикIана, – илан абунила ясаз.

Цинги бацIица, рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТIадбуссун лъималазул кIалтIе щвани-ла. НуцIил картIинисан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун хадуб, ясаз бацI жанибе биччан танила.
Жанибе борчIарабго, бацIица цо яс мокърукь яхъанила, цо яс санкIида нахъа къазаюнила, цояй рохъдолъ къазаюнила, кIиго яс кванила. ЩудукIалъул гьацIул, нахул, хьодол хъуби рукIанила, гьелги чIикIанила. ТIири течIого карщги чIикIанила, кутакалда чехьги цIун, бацI цо бакIалда бегизе анила. Гьениб рахIаталда кьижанила.
ЩудукIай рокъое юссанила: цониги яс гьечIила.
– ЩудукIалъул щуго яс, кир ругел, эбелхвадал, – ан ахIданила.
Дун гьаний йигоян цояй санкIида нахъасан ахIданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърокьан, цояй рохъдлъан ахIданила. КIигояй тIагIун ятанила.

ГIоданила, йортанила чIичIиданила, хъвагIаданила, хъерщеданила, тIирщаданила. Карщалде рортани, карщ гьечIила, нахуде, гьоцIоялде якканила – гьебги гьечIила. Чараги бухIун, чуриги бухIун хутIанила. БацIие гьабизе кIолеб щибниги жо бугебани, ясалго кIваричIоанилан, ЩудукIай кьвагьулей, юхIулей йикIанила.
ЩудукIалде аскIобе зигара гьабун цер бачIанила. Гьелъ ЩудукIалда, бацIие хIилла жиндица гьабилин, жиндие тIатIулъ хинкIалги гьаруни, квасул бусенги тIамунийилан абунила. ЩудукIайги гьелда рекъанила. Къасде ЩудукIалъ ясазеги жиндиегоги тIатIулъ хинкIал гьарунила, царае тIорччол хинкIал гьарунила. ХинкIал кунеб мехалъ, цер хинкIазул лъахь-лъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кIалалъул чIахIалъиялъул жо бугилан, ЩудукIалъги абунила.

Регизе мех щванила. Яхъун, ЩудукIалъ царае зазил бусен тIамунила. Ясазеги жиндиего¬ги квас-квасул бусен тIамунила. Цер, босен хIенчолеб бугилан, зигардани¬ла. ЩудукIалъ, гьеб дурго ракьа-гьаналъул чIахIалъиялъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего, гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун цер кьижанила.
Радал цер къватIибе бахъанила, бацIида хадуб лъугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, бацI балагьанила. АскIобе билълъун гара-чIваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтIезе ун лъикI гуродаян тIаделъанила. БацI цIакъ букIкIуркIахъданила. Чехьги цIун букIаго хъещтIезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букIун, царал хабар-кIалалъухъ гIенеккун чIезе бокьун буканила бацIие.

Цер кинго тIаса бичIичIила, хъещтIезе бачанила. Цин рахъунчIун хъещтIанила, гьанже гIодорчIун хъещтIон лъикIин, гьанже «мукIусгъей» гьабун лъикIилан, цараца батIи-батIиял къагIидаби малъанила. Бищун санагIатаб куц ккарабго, цер бацIида гьоркье кIущанила. БацI цIералда рекIун хутIанила. Гьебмехалъ цер, – махил росе, миккил росеян ахIданила. ЩудукIай тIилалгун, гIурдулгун тIаделъанила. БацIида гIадалъ цо тIил банила, магIарзухъан цояй яс къватIие кIанцIун ячIанила, цоги банила – цоги кIанцIун ячIанила, гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацIул хъуби, карщ, турхьиялда къватIире ралел рукIанила.. Ццим буссунарого, ЩудукIай кьабулейго-кьабулей йикIанила. БацIиде цIакъго хIал кканила. Бахъун туркIанила, цIороде кIудияб тIомги бахъун бачIанила, бацIги борчIанила. БацI борчIарабго, цер лъутанила – бацI хадуб бортанила. Цер цо картIинибе борчIун унеб букIанила, бацIихъе рачI кквезе щванила гьелъул.

Цараца гьебмехалъ бацIиде:
– Дир рачI кквезе щвечIеб жо! КIалдиб тIурччи ккураб жо! – ян ахIанила.
– Вагь! Дир кIалдибе ккараб жо рачI гуреб, тIурччидай, – ан, бацIица кIал гьакIкIанила. Цер тIубан картIинибе борчIанила. Кварабщинабги магIазухъан бачIун, церги кодоса борчIун хутIанила бацI. Нахъе балагьалдаса цIунагиян, ясалги данде рачун, ЩудукIайги танила.

Хадусеб букIине буго кватIичIого..